Nhạc sĩ Nguyên Lê: Tôi muốn làm thứ âm nhạc chưa hề có trên đời

[Phụ Nữ Online | Quỳnh Hương]

Nguyên Lê là một tên tuổi đẳng cấp thế giới của dòng nhạc world music hiện đại, ông đã làm nhạc jazz thể nghiệm theo cách dị biệt: tổ chức âm nhạc trên chất liệu truyền thống của các vùng miền từ Trung Đông, Caribê, Đông Âu, Bắc Phi.

Trong những chuyến viễn du bằng âm nhạc đến “tận cùng của thế giới” như thế, Nguyên Lê đã nhiều lần dắt người nghe khám phá tinh thần Việt Nam qua những điệu thức dân ca được hồi sinh trong không gian nhạc jazz và world music.

Năm 1996, Nguyên Lê làm CD đầu tiên với chất liệu âm nhạc truyền thống Việt Nam: Tales from Việt Nam (Những câu chuyện từ Việt Nam) – ca sĩ Hương Thanh hát những bài dân ca Việt trên không gian nhạc jazz thể nghiệm. CD này đã giành nhiều giải thưởng danh giá do các tạp chí chuyên về âm nhạc của thế giới bình chọn. Lọt vào Việt Nam qua con đường băng đĩa… lậu, Tales from Việt Nam gây nên một “cơn sốt” cuối thập kỷ 90 trong giới âm nhạc, bởi trước đó, những người làm nghề trong nước chưa ai từng nghĩ có thể “tiếp máu” âm nhạc cổ truyền với luồng sinh khí hiện đại như thế, bằng cách như thế. Sau đó, những album của Nguyên Lê được giới nhạc lùng nghe, chuyền tay nhau như “bảo bối”. Vì thế, không lạ khi Nguyên Lê là thần tượng của rất nhiều ca sĩ, nhạc sĩ hàng đầu trong nước. Những lần Nguyên Lê về VN biểu diễn, chiếm số đông khán giả là người trong giới nhạc, họ thú nhận mình được kích ứng và nuôi dưỡng niềm hưng phấn khi tiếp xúc với nhạc của ông. Buổi phỏng vấn này được “tranh thủ” trong giờ nghỉ ít ỏi của Nguyên Lê, khi ông đang cùng ca sĩ Tùng Dương tập dượt với ban nhạc cho đêm Quê nhà (12-13/7 tại Hà Nội).

– Trước Nguyên Lê, chưa ai khai thác dân ca Việt như thế nên tôi xin bắt đầu bằng câu hỏi: dân ca Việt Nam đã “đánh thức” ông như thế nào?

– Tôi sinh ra và lớn lên ở Pháp, nhưng từ nhỏ mẹ đã luôn ru tôi bằng những khúc dân ca quê nhà. Rồi theo bố mẹ đi chợ Tết hay những lễ hội của người Việt, tôi thường được nghe cải lương. Việc tiếp xúc âm nhạc truyền thống diễn ra với tôi rất tự nhiên, đến khi tôi trở thành nhạc sĩ chuyên nghiệp thì phần “cổ truyền” ngấm trong máu thức dậy. Tales from Việt Nam là CD đầu tiên tôi phối khí nhạc jazz trên nền dân ca Việt Nam cho ca sĩ Hương Thanh. Với ca sĩ, bài hát chỉ là bài hát, nhưng trong vai trò nhạc sĩ và nhà sản xuất, tham vọng tư tưởng của tôi lớn hơn. Tôi muốn với tai nghe người nước ngoài – họ thấy nhạc jazz hấp dẫn hơn vì mang yếu tố “bản địa” lạ lẫm. Còn với người Việt, họ sẽ được thấy nhạc truyền thống mang sinh lực mới, nó không phải thứ “âm nhạc bảo tàng” như họ vẫn suy nghĩ mặc định cho nó.

– Giới làm nghề trong nước vẫn nói Nguyên Lê là người đưa âm nhạc truyền thống của Việt Nam ra thế giới, còn bản thân ông có tự thấy đó là trách nhiệm của mình? Câu chuyện về sự hòa hợp giữa truyền thống và đương đại dường như diễn ra ở mọi ngành nghệ thuật, quan điểm của nhạc sĩ về việc khai thác thế nào để truyền thống vẫn mang nhịp đập đương đại trong âm nhạc?

– Thật vui khi được biết mọi người dành thiện cảm cho âm nhạc của tôi như vậy. Thực sự là nhạc Việt Nam không có chỗ trên bản đồ âm nhạc thế giới, nhạc pop thì chỉ cộng đồng người Việt nghe với nhau, trong sân chơi world music chiếm phần nhiều là nhạc châu Phi. Vì thế, tôi nghĩ cần có cách để công chúng toàn cầu biết đến âm nhạc Việt Nam – dựa vào di sản truyền thống là cách tốt nhất. Khi “mix” giữa truyền thống và hiện đại, tôi luôn chú trọng sự cân bằng giữa yếu tố “cổ truyền” và “đương đại”. Điều tôi thấy quan trọng hơn cả mà mình làm được là kết nối tình yêu, sự thông hiểu và ham muốn được hiểu biết về một nền văn hóa khác. Trong các dự án âm nhạc của tôi, những nghệ sĩ thường đến từ nhiều sắc tộc, họ có thể hòa thuận và rất gần nhau trong mối liên kết chung là âm nhạc.

– Có thể thấy các màu sắc cổ truyền của Tunisie, Algérie, Maroc, Ấn Độ… trong âm nhạc của ông. Tôi muốn biết về quan điểm của ông trong sử dụng nguyên liệu truyền thống, sản phẩm cuối cùng phải rõ ràng “căn cước vùng miền” hay phải ra “màu Nguyên Lê”?

– Tôi không muốn hạn chế âm nhạc của mình trong bất kỳ không gian văn hóa hay dòng nhạc nào, các dòng nhạc chỉ là khái niệm do chúng ta định ra, tên gọi không quan trọng, cái cốt tử là làm sao để hay nhất thôi. Truyền thống chỉ là chất liệu, trong một bản nhạc có khi tôi cần rất nhiều chất liệu mới đủ trạng thái như mình cần. Ví dụ như bài Lý ngựa ô mang đặc điểm chỉ có giai điệu, thiếu hòa thanh và nhịp điệu như mọi bản dân ca khác của Việt Nam, khi viết phối khí tôi đã đưa nhịp điệu và tiết tấu của âm nhạc châu Phi vào. Như vậy, nói là chỉ ra màu sắc Việt Nam cũng không đúng.

Khó có thể xếp nhạc Nguyên Lê theo ranh giới vùng miền hay tính thể loại, có chăng là xếp theo trường phái của chính Nguyên Lê mà thôi. Vậy đích đến cuối cùng mà ông muốn cho âm nhạc của mình là gì?

– Tôi có giấc mơ là làm nên thứ âm nhạc chưa hề có trên đời, nó phi ranh giới. Tôi đang và sẽ đi trên con đường ấy nên chưa thể hình dung được đích đến của mình.

– Để ca sĩ đứng được trong âm nhạc của ông, họ phải có phẩm chất gì? Tùng Dương là ca sĩ trong nước đầu tiên biểu diễn cùng ông, cậu ấy có điểm gì hòa hợp với âm nhạc của ông?

– Người ca sĩ có thể hát dòng nhạc gì cũng được, nhưng nhất thiết họ phải có cá tính riêng mạnh mẽ và kỹ thuật âm nhạc tốt – vì nhạc của tôi khác thường, nó không theo chuẩn mực nào. Làm việc với Tùng Dương rất thú vị, Dương có giọng rất hay và có sự nhạy cảm nhịp điệu hiếm ca sĩ có được. Đặc biệt, Tùng Dương hát cực kỳ Việt Nam nhưng cũng rất cấp tiến và mang tinh thần đương đại.

Xin cảm ơn nhạc sĩ Nguyên Lê về cuộc trò chuyện này!

Advertisements

Nguyên Lê người lạ hay quen?

[Thể thao & Văn hoá | Khanh Chi]

Tin nóng đang lan trong giới mê nhạc: nghệ sĩ nhạc Jazz danh tiếng người Pháp gốc Việt Nguyên Lê sẽ biểu diễn cùng ca sĩ Tùng Dương vào hai tối 12 – 13/7 tại Hà Nội. Nguyên Lê, cái tên mà khi nhắc tới thì bất cứ một nhạc công chuyên nghiệp nào ở Việt Nam đều gật đầu nói rằng: Biết. Nhưng biết thật sự Nguyên Lê và âm nhạc Nguyên Lê thì không hẳn đã nhiều…

Nguyên Lê là ai?

Khó có thể xác định một cách cụ thể. Chỉ biết rằng, trong tiềm thức của nhiều người, vào quãng năm 1997-1998 trong giới nhạc chuyền tay nhau CD (có nơi là băng cassette) kèm theo lời tán dương đầy phấn khích về những âm thanh phát ra từ đó. Ngoại trừ một số ít nhạc sĩ, nhạc công biết rõ về nguồn gốc xuất xứ của sản phẩm này, đa phần số còn lại hăm hở mang về nghe để rồi vô cùng thích thú và ngạc nhiên đến mức quên cả tìm hiểu chủ nhân của nó. Thích thú và ngạc nhiên vì lúc ấy những làn điệu như Bèo dạt mây trôi, Qua cầu gió bay, Trống cơm, Lý ngựa ô, Lý cây đa… đa phần là phát trên đài phát thanh, trên vô tuyến hoặc diễn ra ở các cuộc thi văn nghệ quần chúng với cách thức hết sức quen thuộc và đều đều, nay bỗng lột xác trở nên cuốn hút với những phách đảo của bộ gõ hiện đại, những âm thanh điện tử đặc trưng Tây phương đan xen các nhạc cụ dân tộc và giọng hát Việt Nam không lẫn vào đâu. Thế còn quên cả tìm hiểu chủ nhân của nó? Có lẽ do đói thông tin và những lầm tưởng rất ngô nghê. Trong CD mà họ được nghe, những âm thanh synthesizer đi đồng âm với saxophone, một số đoạn hợp âm dịch chuyển lên xuống ở quãng hai thứ cùng với những câu chạy của guitar theo thang âm nửa cung và toàn cung luân phiên (half-whole) khiến họ liên tưởng tới Chick Corea (một nghệ sĩ mà Nguyên Lê từng trả lời phỏng vấn trên tạp chí Down Beat rằng anh rất thích). Thế là một số cho rằng CD này là ban nhạc của Chick Corea chơi và lấy chất liệu dân gian Việt Nam làm vốn để phát triển. Có thể nhiều người buồn cười nhưng vào thời điểm đó, báo chí Việt Nam viết về những ban nhạc hay những nghệ sĩ như Chick Corea rất ít. Internet thì vẫn còn bập bõm. Cùng với một chút mơ mộng và mong mỏi để có cái tự hào nên sự nhầm lẫn của một bộ phận những người chơi nhạc lúc ấy cũng có thể hiểu được.

Nhưng rồi mọi người cũng biết Nguyên Lê, một Việt kiều sống ở nước ngoài. Nếu là một nghệ sĩ phương Tây có thể mọi việc sẽ diễn ra vẫn theo trình tự vốn có. Đó là nghe để mở mang, để cập nhật, học hỏi… Nhưng là một nghệ sĩ, nhạc sĩ Việt (tạm gọi như thế) thì lại khác. Nó mang lại sự kích thích, khích lệ, đánh động vào lòng tự tôn. Mình cũng là người Việt, có lẽ mình cũng làm được điều gì đó chứ. Nhất là mình đang ở trong lòng cái mỏ mà quơ tay một cái là lấy ngay được một chất liệu dân ca. Thế là thay vì chỉ nghe để thấy thích thú, giờ đây họ còn thâm nhập vào từng cung quãng, từng hợp âm để tìm hiểu xem sự độc đáo nằm ở đâu. Có nhạc sĩ từng thổ lộ rằng, trong trạng thái lâng lâng, anh có thể đọc ra từng bè của những bản nhạc Nguyên Lê chơi.

Quen mà lạ

Cho dù là nghệ sĩ gốc Việt, nhưng ngoài cái tên và khuôn mặt Việt Nam ra, Nguyên Lê còn gì Việt nữa? Chắc cũng không nhiều. Anh sinh ra tại Pháp, sống tại Pháp. Còn với Việt Nam, anh về được một đôi lần. Theo những người đã từng tiếp xúc thì tiếng Việt anh cũng không nói được. Nghĩa là ở anh có rất ít ký ức về gốc gác, không có những tháng ngày tuổi thơ để lưu giữ thành kỷ niệm Việt, không được sống giữa những chuyển động của văn hóa quê hương. Những thứ mà theo nhiều người là rất quan trọng với việc chuyển tải âm nhạc dân gian. Nói cách khác, anh là người phương Tây thứ thiệt. Vậy sao anh làm nhạc dân gian Việt Nam tài tình thế, hồn vía không lẫn vào đâu. Người nghe có thể cảm thụ qua cánh cửa của dân gian Việt Nam cũng được, hay cảm thụ theo lối âm nhạc phương Tây cũng được.

Với một người quan sát âm nhạc dân gian Việt Nam từ xa, có lẽ, anh nhìn mọi thứ rõ ràng mạch lạc theo cách riêng của mình. Giống như hiện tượng một nhóm người hút thuốc trong phòng, với họ, không khí rất bình thường. Nhưng một người từ ngoài mở cửa phòng bước vào. Chắc chắn mùi khói thuốc xông lên sẽ khiến người này cảm nhận được ngay. Phải chăng Nguyên Lê cảm nhận những làn điệu Bắc, Trung, Nam đậm đặc theo một nguyên lý như vậy? Vả lại, sự ít cọ xát về đời sống văn hóa tạo cho anh tập trung hơn vào cung quãng, vào sự luyến láy của các làn điệu để nhận ra cái độc đáo, tinh tế của chúng mà không bị chi phối bởi những yếu tố như sự trang nghiêm, tính e lệ, hoặc giả như cái này phải ở lễ hội này hay cái kia phải vào cuộc gặp kia… Những thứ mang nặng tính nghiên cứu để dạy trong trường học, với anh, tất cả chỉ là cao độ, nhịp phách. Sự kết hợp phóng khoáng, thoải mái, đầy sáng tạo được hỗ trợ từ cái “quan sát từ xa” đó khó có thể có ở những nhạc sĩ “bên trong”. Họ thường chùn tay bởi những định kiến như “bóp méo nhạc dân gian” hay “lai căng”…

Trong gia sản âm nhạc của Nguyên Lê có rất nhiều dự án, nhiều CD đã phát hành, trong đó rất nhiều chất liệu của các quốc gia được sử dụng: Algerie, Maroc, Ấn Độ, Trung Quốc… Ở Việt Nam, khi nhắc tới Nguyên Lê người ta thường mường tượng ra những tác phẩm kết hợp với nhạc cổ truyền Việt Nam. Đó cũng là sợi dây kết nối giữa Nguyên Lê và nhiều nhạc sĩ, nhạc công trong nước. Tiêu biểu phải kể đến 2 CD Fragile Beauty Huong Thanh & Nguyen Le và Tales From Vietnam. Trong đó Tales From Vietnam chính là CD mà phần đầu bài viết đã nhắc đến. Trong CD này, những Qua cầu gió bay, Người ở đừng về, Trống cơm, Lý cây đa… được trình bày hết sức bất ngờ. Những màu sắc dân gian được vang lên bằng những nhạc cổ sáo trúc, nguyệt, tranh, bầu… Bộ gõ rất phong phú, bên cạnh đó có những nhạc cụ điện tử. Guitar thì do chính Nguyên Lê chơi. Gần như toàn bộ các tác phẩm trong CD này đều chú trọng tiến hành các tuyến giai điệu theo chiều ngang. Tức là ít khi dùng hợp âm. Đó cũng là nét đặc trưng của âm nhạc truyền thống Việt Nam. Các tuyến giai điệu đó chồng lên nhau và cùng chuyển động. Có lúc là giọng hát với đàn tranh rất thuần Việt, có lúc là giọng hát với những câu TUTI (tất cả chơi giống nhau) của dàn nhạc điện tử. Trong đó giọng hát vẫn là làn điệu dân ca quen thuộc còn dàn nhạc chơi cùng với lối đối vị bằng những thang âm mang âm hưởng nhạc Jazz. Đặc biệt những đoạn phát triển của dàn nhạc điện tử dựa trên chất liệu chủ đề được chia nhỏ rồi xen vào những chùm âm làm người nghe như cảm thấy một nghệ sĩ đang ngẫu hứng nhưng thực chất có hai hay ba nhạc cụ chơi đồng âm. Điều đó chứng tỏ bản nhạc được biên soạn chặt chẽ, trái với những chủ đề dân gian được trình tấu lúc đầu là thiên về trạng thái tự do và là đặc điểm chung của âm nhạc dân gian Việt Nam.

Không thể không nhắc tới tiếng đàn guitar của Nguyên Lê, ngoài những cách chơi thông dụng, anh còn dùng thang âm và cách nhấn nhá của vọng cổ để làm thành phong cách đánh riêng. Anh dùng nó vào cả những bài âm hưởng Bắc bộ (chỉ phảng phất). Đặc biệt trong dự án Nguyen Le “The Jimi Hendrix Project”, anh chơi những bản nhạc, ca khúc của Jimi Hendrix với lối đánh vọng cổ như ở trên. Hay trong CD mới nhất Songs Of Freedom, nhạc phẩm I Wish của Stevie Wonder được anh cùng ban nhạc chơi lại với đoạn guitar dạo đầu với cách nhấn của đàn phím lõm rất thú vị…

Ngày 12/7 này, trong chương trình Music On The Roof do nhạc sĩ Huy Tuấn tổ chức tại tòa nhà Pacific (Lý Thường Kiệt, Hà Nội), Nguyên Lê sẽ chơi những bản nhạc nằm trong gia sản âm nhạc của anh. Đặc biệt sẽ có ca khúc Giăng tơ (Lưu Hà An) do Tùng Dương trình bày được Nguyên Lê phối khí hứa hẹn nhiều thú vị. Đồng hành cùng anh còn có tay trống Quốc Bình, Hồng Kiên (saxophone), Tuấn Nam (piano), Vũ Hà (bass) và Vân Ánh (đàn dân tộc), những tên tuổi hàng đầu trong giới nhạc công Hà Nội. Nguyên Lê sẽ chơi với những nghệ sĩ Việt Nam 100%. Vậy những bản nhạc đó sẽ Việt hơn hay Tây hơn?

Thông thường chưa chắc mình đã đi xem chương trình này đâu vì thứ nhất là ngại đi nghe nhạc ở bar, thứ hai là ít nghe nhạc hòa tấu nên sợ đi nghe không hiểu gì Nhưng vì biết đây là một chương trình đáng xem, lại có đủ điều kiện về thời gian, địa điểm nên tối 13/7 đã có mặt ở The Rooftop và chính thức được xếp vào nhóm khán giả sành nhạc chứ không đến vì tò mò (theo lời nhạc sĩ Anh Quân, Huy Tuấn)

Thật ra tò mò thì không đến nỗi vì cái giá của tò mò chẳng rẻ chút nào Còn sành nhạc thì chưa vì mình biết về Nguyên Lê ít lắm. Đã từng nghe tên ông và biết đến 2 album Tales from Vietnam (chỉ biết tên chứ chưa nghe) và Dragonfly (đã nghe nhưng… không thích ). Như vậy là chưa đủ để thấy hết được giá trị của người nghệ sĩ và sự hiện diện của ông trong Music on the Roof tại Hà Nội. Nhưng cũng không sao cả, vì tuy khán giả của chương trình nổi bật là dân nhạc chuyên nghiệp, nhưng vẫn có những lời giới thiệu của Nguyên Lê, Vân Ánh, Tùng Dương giúp khán giả hiểu hơn về những bản nhạc được chơi trong chương trình.

Chương trình giới thiệu một số tác phẩm tiêu biểu cho sự kết hợp giữa nhạc sĩ Nguyên Lê và nghệ sĩ đàn dân tộc Võ Vân Ánh (Vân Ánh sáng tác – Nguyên Lê hòa âm, hoặc Nguyên Lê sáng tác – Vân Ánh thể hiện bằng đàn tranh, đàn t’rưng), một số tác phẩm trong album Tales from Vietnam (Lý Ngựa Ô, Qua Cầu Gió Bay, Ting Ning…), một số tác phẩm trong album mới nhất Songs of Freedom (Mercedes Benz, Redemption Song), và 2 tác phẩm đã rất quen thuộc với khán giả Việt Nam qua tiếng hát Tùng Dương được Nguyên Lê phối mới lại là Quê Nhà và Giăng Tơ.

Điểm dễ cảm nhận nhất và cũng thường được nhắc nhiều nhất khi mọi người nói đến Nguyên Lê đó là sự kết hợp tài tình giữa âm nhạc phương Tây hiện đại với những âm hưởng dân gian của nhiều vùng miền trên thế giới (Nhật Bản, Ấn Độ, châu Phi…), đặc biệt là nhạc dân tộc Việt Nam (cải lương, ca Huế…). Những bản nhạc vì thế nghe vừa lạ vừa quen, vừa bất ngờ trong sự xuất hiện của những nét nhạc đặc trưng vùng miền lại vừa dễ dàng dẫn dụ khán giả bằng những nhịp điệu, tiết tấu hiện đại.

Sự hấp dẫn lớn nhất của chương trình chính là cái nền phóng khoáng, nhiều ngẫu hứng của nhạc Jazz đã tạo điều kiện cho các nghệ sĩ chơi nhạc đầy hứng khởi. Thật sự là chơi nhạc chứ không đơn thuần là biểu diễn nữa. Từ những thành viên trong ban nhạc (trống, saxo, guitar bass, violin, keyboard) cho đến những nhạc cụ chính (đàn tranh, t’rưng) và cả vocal đều có những đoạn fill-in làm khán giả ngất ngây và chính các nghệ sĩ cũng hào hứng không kém Không biết họ có bao nhiêu thời gian tập luyện cùng nhau, chắc chắn là không nhiều, nhưng làm nên được một đêm nhạc như vậy quả là hơn cả mong đợi (mình từng nghĩ đi xem lần này cho biết thôi và mong Nguyên Lê sẽ có một chương trình biểu diễn ở nhà hát với ban nhạc riêng để được thưởng thức những gì đúng chất Nguyên Lê nhất).

Vì trình độ hiểu biết có hạn nên không thể giới thiệu nhiều hơn về chương trình này. Chỉ biết là sẽ tìm nghe Tales from Vietnam, Songs of Freedom của Nguyên Lê và nghe lại một cách kỹ lưỡng She’s Not She của Võ Vân Ánh và Liti của Tùng Dương.

Có một số hình ảnh ghi lại được trong chương trình post lên đây để mọi người xem cho đỡ ghiền nhé!

Nghệ sĩ đàn dân tộc Võ Vân Ánh. Người góp phần đưa âm nhạc dân tộc Việt Nam đến với thế giới, đặc biệt là qua âm thanh của cây đàn tranh. Đã có album She’s Not She phát hành tại Việt Nam (hợp tác với nhạc sĩ Đỗ Bảo). Thích chụp Vân Ánh vì cô ấy đẹp (trang phục, phong cách biểu diễn, cách giao lưu với khán giả qua ánh mắt, nụ cười) 🙂




Nhạc sĩ Nguyên Lê. Trông ông rất hiền, biểu diễn nhẹ nhàng và hay cười 🙂






Ca sĩ Tùng Dương. Vững vàng về kỹ thuật và tính ngẫu hứng rất cao khi biểu diễn trên sân khấu. Chưa được xem Tùng Dương hát ở Liên hoan nhạc Jazz châu Âu lần nào. Quê Nhà, Mercedes Benz, Redemption Song, Giăng Tơ lần này có thể coi là một sự bù đắp :-“





Nhạc sĩ Huy Tuấn. Người có công xây dựng Music on the Roof và đưa nhạc sĩ Nguyên Lê đến với Hà Nội.

”Oh Lord won’t you buy me a Mercedes Benz”. Một bài hát vui nhộn. Thử xem Tùng Dương có giống công tử Bạc Liêu cưỡi Mercedes Benz đi xem ca cải lương không nhé (Tiếc là không ghi lại được Giăng Tơ vì mỏi tay và… lười. Lần sau sẽ rút kinh nghiệm ).

Powered by WordPress.com.

Up ↑